Երբ պետությունը դադարում է լինել գործոն և անցնում է խաղաղություն մուրալու քաղաքականությանը՝ արդյունքը լինում է պետականության կործանումը

Եկեք այս անգամ էլ տեղադրեմ 15 պատմական դրվագներ, 1 պատմական դրամա և 1 հայկական առակ` խաղաղության պատրանքի, այն մուրալու և ինքնության ուրացման աղետալի հետևանքների մասին։

Պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ իրական խաղաղությունը ոչ թե լոկ բարի կամքի դրսևորում է, այլ ուժերի հավասարակշռության արդյունք։ Երբ պետությունը դադարում է լինել գործոն և անցնում է խաղաղություն մուրալու քաղաքականությանը՝ հաճախ հրաժարվելով սեփական անցյալից, արժեքներից և ինքնությունից, արդյունքը լինում է ոչ թե կայունությունը, այլ պետականության կործանումը։

1.Կարթագենի կործանումը (մ.թ.ա. 146 թ.)

Զինաթափում՝ հանուն «խաղաղության»

Կարթագենի վերջին օրերը դասական օրինակ են այն մասին, թե ինչպես է թշնամուն վստահելը հանգեցնում պետության ջնջմանը քարտեզից։

Երրորդ Պունիկյան պատերազմից առաջ Հռոմը Կարթագենին ներկայացրեց ծայրահեղ պահանջներ։ Կարթագենի վերնախավը, հույս ունենալով խուսափել բախումից, համաձայնեց զինաթափվել։ Նրանք թշնամուն հանձնեցին իրենց ողջ զրահը, զենքերը և նույնիսկ պատանդ տվեցին ազնվականների երեխաներին։ Հենց որ Կարթագենը մնաց անպաշտպան, Հռոմը ներկայացրեց վերջնական պահանջը՝ քանդել քաղաքը և տեղափոխվել ծովից հեռու։ Կարթագենցիները ստիպված էին կռվել ձեռնաշղթաներով և կանանց մազերից պատրաստված աղեղներով։ Քաղաքը հիմնահատակ ավերվեց, իսկ հողը աղ ցանվեց, որ այնտեղ այլևս ոչինչ չաճի։

2. Խոսրով Գ Կոտակ և հայ նախարարները (4-րդ դար)

Խոսրով Գ Կոտակ և հայ նախարարների «հարմարվողականությունը»։

4-րդ դարում հայ նախարարների մի մասը, հոգնած լինելով Սասանյան Պարսկաստանի և Հռոմի միջև մշտական պատերազմներից, սկսեց վարել սեփական թագավորին թուլացնելու և հզոր հարևաններին հաճոյանալու քաղաքականություն։

Հանուն սեփական գավառական շահերի՝ նրանք պատրաստ էին ուրանալ կենտրոնացված պետության գաղափարը և դառնալ օտարի կամակատարը։ Սա հող նախապատրաստեց 428 թվականին հայոց պետականության վերջնական անկման համար։ Երբ չկար պետական շահի գիտակցումը, և «խաղաղությունը» դիտվում էր որպես օտարի տիրապետության տակ հանգիստ ապրելու հնարավորություն, ազգը դարերով զրկվեց ինքնիշխանությունից։

3. Անգլո-սաքսոնների անկումը

10-րդ դարի վերջին Անգլիայի թագավոր Էթելրեդը որդեգրեց մի քաղաքականություն, որը պատմության մեջ մնաց որպես ամենաանիմաստ զիջողականության օրինակ։

Վիկինգները (դանիացիները) անդադար հարձակվում էին Անգլիայի վրա։

Էթելրեդը որոշեց չկռվել, այլ խաղաղություն գնել։ Նա ներդրեց հատուկ հարկ՝ «Դանեգելդ» (Դանիական փող), և հսկայական քանակությամբ արծաթ էր տալիս վիկինգներին, որպեսզի նրանք հեռանան։

Որքան շատ էր նա վճարում, այնքան շատ վիկինգներ էին գալիս՝ նորանոր գումարներ պահանջելու։ Անգլիայի տնտեսությունը քայքայվեց, իսկ վիկինգները, ի վերջո, հասկացան, որ ավելի հեշտ է ուղղակի գրավել մի երկիր, որի ղեկավարը վախենում է կռվել։ Անգլիան հայտնվեց դանիական տիրապետության տակ։

4. Բյուզանդիայի անկումը և Ֆլորենցիայի ունիան (1439–1453 թթ.)

15-րդ դարի կեսերին Բյուզանդական կայսրությունը վերածվել էր ընդամենը Կոստանդնուպոլիս քաղաքի և նրա շրջակայքի։ Օսմանյան վտանգի դեմ հանդիման՝ կայսր Հովհաննես VIII Պալեոլոգոսը և հետագայում Կոստանդին XI-ը հույսը դրեցին Արևմուտքի օգնության վրա։ 1439-ին Ֆլորենցիայում կայսրը ստորագրեց եկեղեցիների միության (ունիայի) դաշնագիրը՝ փաստացի ուրանալով ուղղափառության դարավոր ավանդույթները և ընդունելով Հռոմի պապի գերակայությունը՝ միայն թե ստանա ռազմական օգնություն։ Ժողովուրդը և հոգևորականությունը դա ընկալեցին որպես դավաճանություն սեփական ինքնությանը։ Օգնությունն այդպես էլ չեկավ (կամ եկավ խիստ խորհրդանշական), իսկ ներքին պառակտումն այնքան խորն էր, որ ասում էին. «Ավելի լավ է քաղաքում տեսնել թուրքական չալմա, քան կաթոլիկական տիարա»։ 1453-ին Կոստանդնուպոլիսը ընկավ՝ վերջ դնելով հազարամյա կայսրությանը։

5. Գրանադայի անկումը և Բոաբդիլը (1492 թ.)

Գրանադայի վերջին ամիրան՝ Մուհամեդ XII-ը (Բոաբդիլ), փորձում էր մանևրել քրիստոնյա թագավորների միջև՝ հույս ունենալով պահպանել իր իշխանությունը զիջումների միջոցով։ Նա պարբերաբար գնում էր գործարքների թշնամու հետ՝ ընդդեմ սեփական հարազատների և ժողովրդի շահերի, հավատալով, որ կարող է «խաղաղ գոյակցել» հզորացող Կաստիլիայի հետ։ Երբ նա ի վերջո հանձնեց քաղաքի բանալիները և լքում էր Գրանադան, բարձունքից նայեց քաղաքին ու լաց եղավ։ Նրա մայրը՝ Այիշան, ասաց հայտնի դարձած խոսքերը.

«Լացիր կնոջ նման այն բանի համար, ինչը չկարողացար պաշտպանել տղամարդու պես»։

Բոաբդիլը կորցրեց ամեն ինչ, իսկ նրա ժողովուրդը ենթարկվեց բռնի տեղահանության և ձուլման։

6. Ացտեկների կայսրություն և Մոնթեսումա II (1519–1520 թթ.)

Երբ իսպանացի կոնկիստադոր Էռնան Կորտեսը հասավ Ացտեկների մայրաքաղաք, Մոնթեսումա II-ը նրան ընդունեց ոչ թե որպես զավթիչի, այլ որպես հյուրի։

Նա փորձում էր խաղաղություն գնել ոսկով և զիջումներով՝ արգելելով իր զորքին հարձակվել իսպանացիների վրա։ Կորտեսը պատանդ վերցրեց Մոնթեսումային և նրա միջոցով սկսեց կառավարել երկիրը։ Ի վերջո, սեփական ժողովուրդը քարկոծեց Մոնթեսումային՝ համարելով նրան թույլ և դավաճան, իսկ հզոր կայսրությունը կործանվեց։

7. Ինկերի կայսրություն և Աթաուալպա (1532–1533 թթ.)

Խաղաղ բանակցությունների պատրանքը և թշնամու բարոյականության թերագնահատումը բերեցին կայսրի մահապատժին և երկրի թալանին։

Ֆրանսիսկո Պիսարոն՝ ընդամենը 168 զինվորով, հանդիպեց ինկերի կայսր Աթաուալպային, որին ուղեկցում էր 80,000-անոց զորքը։

Աթաուալպան, վստահ լինելով իր գերազանցությանը, եկավ հանդիպման անզեն և թույլ տվեց իսպանացիներին մտնել քաղաք՝ կարծելով, թե «խաղաղ բանակցությունները» հնարավոր են նման պայմաններում։ Իսպանացիները դարանակալեցին, գերեցին կայսրին և կոտորեցին նրա անզեն ուղեկիցներին։ Աթաուալպան խոստացավ մի ամբողջ սենյակ լցնել ոսկով՝ իր ազատության համար։ Նա տվեց ոսկին, բայց իսպանացիները, ստանալով այն, միևնույն է՝ մահապատժի ենթարկեցին նրան։ Խաղաղություն գնելու փորձը բերեց և թալանի, և մահվան։

8. Լեհաստան և «Շվեդական ջրհեղեղը» (1655 թ.)

Լեհաստանի պատմության մեջ կա մի շրջան, որը կոչվում է «Շվեդական ջրհեղեղ»։

1655 թվականին շվեդական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան։ Լեհական ազնվականության մի ստվար հատված, դժգոհ լինելով իրենց թագավորից, որոշեց, որ ավելի լավ է «խաղաղությամբ» հանձնվել շվեդներին՝ պահպանելու համար իրենց կալվածքներն ու արտոնությունները։ Նրանք զանգվածաբար լքում էին սեփական բանակը և երդվում շվեդների թագավորին՝ հավատալով, որ նոր տիրակալը կապահովի խաղաղ կյանք։

Շվեդները ոչ միայն չպահպանեցին խաղաղությունը, այլև սկսեցին երկրի համատարած թալանը, եկեղեցիների պղծումը և մշակութային արժեքների ոչնչացումը։ Լեհաստանը միայն այն ժամանակ կարողացավ վերածնվել, երբ ժողովուրդը հասկացավ, որ «խաղաղ հանձնվելը» բերել է ավելի մեծ արհավիրք, քան պատերազմը։

9. Մյունխենի համաձայնագիրը և Չեխոսլովակիան (1938 թ.)

Սա թերևս ամենահայտնի օրինակն է, թե ինչպես է զիջողականությունը բերում աղետի։

1938 թվականին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Նևիլ Չեմբերլենը, փորձելով խուսափել պատերազմից, Մյունխենում ստորագրեց համաձայնագիր, որով Հիտլերին էր զիջում Չեխոսլովակիայի Սուդեթյան մարզը։ Վերադառնալով Լոնդոն՝ նա թափահարում էր թուղթն ու հայտարարում. «Ես բերել եմ խաղաղություն մեր սերնդի համար»։ Նա հավատում էր, որ ագրեսորին կերակրելով կարելի է կանգնեցնել նրա ախորժակը։

Հիտլերը դա ընկալեց որպես թուլություն։ Մեկ տարի անց սկսվեց Մարդկության պատմության ամենաարյունալի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ Ուինսթոն Չերչիլն այս առիթով ասել է.

«Ձեզ առաջարկված էր ընտրություն պատվի և անպատվության միջև։ Դուք ընտրեցիք անպատվությունը և կստանաք պատերազմը»։

10. Ֆինլանդիան և 1939-ի «Ոչ»-ը (Հակադիր օրինակ)

Սա օրինակ է այն մասին, թե ինչպես «խաղաղություն չմուրալը» փրկեց ազգը։

Ստալինը Ֆինլանդիայից պահանջում էր տարածքներ՝ Լենինգրադի անվտանգությունն ապահովելու համար՝ փոխարենը խոստանալով «խաղաղություն» և այլ հողեր։

Ֆինները գիտեին, որ իրենց բանակը փոքր է, իսկ ԽՍՀՄ-ը՝ հզոր։ Սակայն նրանք չուրացան իրենց անկախությունը և չգնացին նվաստացուցիչ զիջումների։ Նրանք ընտրեցին պատերազմը։

Չնայած Ֆինլանդիան տարածքային կորուստներ կրեց «Ձմեռային պատերազմում», նա պահպանեց իր ինքնիշխանությունը և արժանապատվությունը։ Ի տարբերություն Մերձբալթյան երկրների, որոնք «խաղաղությամբ» ընդունեցին սովետական պայմանները և հետո ենթարկվեցին զանգվածային աքսորի ու բռնաճնշումների, Ֆինլանդիան մնաց ազատ պետություն։

11. Մարշալ Պետեն և Վիշիի ռեժիմը (1940 թ.)

Երբ երկրի ղեկավարը որոշում է, որ «փրկությունը» թշնամուն ծառայելն է։

1940-ին Ֆրանսիայի պարտությունից հետո Առաջին աշխարհամարտի հերոս մարշալ Ֆիլիպ Պետենը ստանձնեց երկրի ղեկավարումը և գնաց համագործակցության (կոլաբորացիոնիզմի) նացիստների հետ։

Նա փոխեց Ֆրանսիական հանրապետության նշանաբանը՝ «Ազատություն, Հավասարություն, Եղբայրություն»-ից դարձնելով «Աշխատանք, Ընտանիք, Հայրենիք»՝ փաստացի ուրանալով ֆրանսիական ժողովրդավարական ավանդույթները՝ հանուն «կարգուկանոնի» և խաղաղության։

Ֆրանսիան դարձավ Գերմանիայի կամակատարը, մասնակցեց հրեաների տեղահանմանը և կորցրեց իր սուվերենությունը։ Պատերազմից հետո Պետենը դատապարտվեց մահապատժի (որը հետագայում փոխվեց ցմահ բանտարկության)՝ որպես դավաճան։

12. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկումը (1920 թ.)

Հավատը միջազգային «արդարությանը» և թշնամու խոստումներին՝ ներքին մոբիլիզացիայի փոխարեն, կործանարար եղավ անկախության համար։

1920-ի աշնանը Հայաստանը հայտնվեց երկու հուրի՝ քեմալական Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի արանքում։

Ղեկավարության մի հատվածը հույսը դրել էր Արևմուտքի և Սևրի դաշնագրի վրա (որը թղթի վրա մնաց), իսկ մյուս հատվածը հավատում էր, թե բոլշևիկյան Ռուսաստանը թույլ չի տա թուրքական առաջխաղացումը։ Արդյունքում՝ մենք չունեցանք ո՛չ իրական դաշնակիցներ, ո՛չ էլ բավարար ներքին մոբիլիզացիա։

Կարսի անկումը՝ գրեթե առանց դիմադրության, դարձավ խորհրդանիշն այն բանի, թե ինչպես է հոգեբանական ընկճվածությունը և «խաղաղության» սպասումը կաթվածահար անում բանակը։ Արդյունքում կորսվեցին կենսական տարածքներ, իսկ անկախությունը զոհաբերվեց «փրկության» պատրանքին։

13. Հարավային Վիետնամի անկումը (1973–1975 թթ.)

Թղթի վրա գրված խաղաղության պայմանագրերին վստահելը հանգեցրեց տոտալիտար ռեժիմի հաղթանակին։

Սա դասական օրինակ է այն մասին, թե ինչպես է «թղթի վրա» գրված խաղաղությունը դառնում կապիտուլյացիայի նախերգանք։

1973-ին ստորագրվեցին Փարիզի խաղաղության համաձայնագրերը։ Հարավային Վիետնամի ղեկավարությունը, Արևմուտքի ճնշման տակ, համաձայնեց զինադադարի՝ հավատալով միջազգային երաշխիքներին։

Ղեկավարությունը հավատաց, որ թշնամին (Հյուսիսային Վիետնամը) կհարգի պայմանավորվածությունը, և թուլացրեց զգոնությունը՝ հույսը դնելով դաշնակիցների օգնության վրա, որոնք արդեն լքում էին տարածաշրջանը։

Հենց որ ամերիկյան զորքերը դուրս եկան, Հյուսիսը խախտեց բոլոր պայմանավորվածությունները և սկսեց լայնածավալ հարձակում։ 1975-ին Սայգոնն ընկավ։ Խաղաղության խոստումը վերածվեց տոտալիտար ռեժիմի հաստատման և հարյուր հազարավոր մարդկանց «վերադաստիարակման» ճամբարներ ուղարկելուն։

14. Իրանի շահի «Սպիտակ հեղափոխությունը» (1960-70-ական թթ.)

Սեփական ժողովրդի արժեքների ուրացումը հանուն բռնի արդիականացման բերեց Իսլամական հեղափոխության։

Շահը փորձում էր Իրանը դարձնել արևմտյան տիպի պետություն՝ արագացված տեմպերով։

Նա ծաղրում էր ավանդական ինստիտուտները, անտեսում էր կրոնական զգացմունքները և փորձում էր արհեստականորեն ներմուծել օտար արժեքներ՝ համարելով, որ իր երկրի անցյալը «հետամնացություն» է։

Նա կտրվեց սեփական ժողովրդից։ Ի պատասխան նրա «արդիականացմանը»՝ բռնկվեց Իսլամական հեղափոխությունը, որը ոչ միայն տապալեց շահին, այլև երկիրը տարավ ծայրահեղ հակառակ ուղղությամբ։ Նրա փորձը՝ ուրանալ անցյալը, բերեց մի ներկայի, որտեղ անցյալը վերադարձավ ամենակոշտ ձևով։

15. Էլորիան․ «Ոսկե քաղաքի անկումը»

Հին ժամանակներում կար մի հարուստ քաղաք-պետություն՝ Էլորիան։ Այն հայտնի էր իր գիտնականներով և արվեստով։ Տասնամյակներ շարունակ նրանց սահմանները պաշտպանում էր հզոր մի բանակ, որի առջև խոնարհվում էին հարևան բարբարոս ցեղերը։

Սակայն եկավ մի սերունդ, որը որոշեց, որ զենքն ու զրահը «հնացած» են։ Նոր առաջնորդը հայտարարեց. «Մենք կվառենք մեր դրոշները, որոնք հիշեցնում են պատերազմների մասին, և կբացենք դարպասները՝ ցույց տալու մեր բարի կամքը»։ Նրանք սկսեցին ոսկի վճարել հարևաններին, որպեսզի վերջիններս չհարձակվեն։

Հարևան ցեղերը ոսկին ընդունեցին ոչ թե որպես շնորհակալություն, այլ որպես տուրք։ Նրանք տեսան ոչ թե բարություն, այլ թուլություն։ Երբ Էլորիայի գանձարանը դատարկվեց, իսկ նրանց ոգին կոտրվեց սեփական պատմությունից հրաժարվելու պատճառով, բարբարոսները ներխուժեցին։ Էլորիան չկործանվեց մարտում. նա արդեն կործանված էր այն օրը, երբ որոշեց խաղաղություն «գնել» սեփական արժանապատվության հաշվին։

16. Քաղաքական դրամա․ «Չստորագրված պայմանագիրը» կամ Մյունխենյան համաձայնագիրը (1938 թ.)

Երբ եվրոպական տերությունները զիջեցին Չեխոսլովակիայի տարածքները Հիտլերին՝ հուսալով խուսափել պատերազմից, սակայն արդյունքում ստացան և՛ պատերազմը, և՛ խայտառակությունը։

Մի փոքրիկ պետության նախարարների կաբինետում բուռն քննարկում էր։

— Եթե մենք հրաժարվենք մեր լեզվի մասին օրենքից և փոխենք մեր դասագրքերը, նրանք խոստանում են մեզ չռմբակոծել,— ասում էր դիվանագետը։

— Բայց դա նշանակում է դադարել լինել այն, ինչ մենք կանք,— պատասխանում էր հին գեներալը։

Պետությունը գնաց զիջումների։ Նրանք հանեցին իրենց հերոսների արձանները, որպեսզի «չգրգռեն» հարևանին։ Նրանք լռեցին, երբ իրենց սահմանը մի քանի մետրով տեղաշարժվեց։ Նրանք դարձան «լուռ գործոն»։

Տարիներ անց այդ երկիրը քարտեզի վրա դեռ կար, բայց այնտեղ ապրող մարդիկ այլևս չգիտեին, թե ովքեր են իրենք։ Նրանք չունեին ոգի՝ դիմադրելու համար, երբ վերջնական հարվածը հասցվեց։ Խաղաղությունը, որը նրանք «մուրացել էին», վերածվեց ստրկության, քանի որ առանց արժեքների պետությունը նման է դատարկ շենքի, որը փլվում է առաջին իսկ քամուց։

17. Հայկական առակ․ «Առյուծը, որը որոշեց դառնալ գառ»

Մի անտառում առյուծն այնքան էր հոգնել մշտական պայքարից, որ որոշեց դառնալ բոլորի ընկերը։ Նա կտրեց իր ճանկերը և թույլ տվեց, որ բորենիները ծաղրեն իր նախնիների հիշատակը։ «Ես այլևս գիշատիչ չեմ, ես խաղաղության դեսպան եմ»,— ասում էր նա։

Նա կարծում էր, որ եթե ինքը վտանգ չներկայացնի, իրեն հանգիստ կթողնեն։ Բայց առանց ճանկերի առյուծը անտառում ոչ թե «ընկեր» էր, այլ կեր։ Նրանից այլևս չէին վախենում, նրան չէին հարգում, և շուտով նույնիսկ ամենաթույլ կենդանիները սկսեցին խլել նրա բաժինը։

Դասը

Խաղաղությունը պահպանվում է ոչ թե այն պատճառով, որ դուք բարի եք, այլ այն պատճառով, որ ձեզ վրա հարձակվելու գինը չափազանց բարձր է։

Պատմության դառը ճշմարտությունը մեկն է. խաղաղությունը պահպանվում է միայն նրանց կողմից, ովքեր պատրաստ են և ի վիճակի են պաշտպանել այն։ Ազգերը չեն կործանվում պատերազմներից, նրանք կործանվում են այն ժամանակ, երբ կորցնում են դիմադրելու կամքը, արժեզրկում են նախնիների ժառանգությունը և ուրանում սեփական պատմությունը։ Այն ղեկավարը, ով իր ժողովրդին համոզում է, թե «մեռնելն ավելի վատ է, քան ստորացված ապրելը», արդյունքում ստանում է և ստորացումը, և մահը։ Իսկական ապագան կառուցվում է ոչ թե անցյալը մոռանալով, այլ դրա դասերը որպես զրահ կրելով։

Արթուր Դավթյան

Մեկնաբանություններ